สำหรับที่มาของชื่อ “แพรวา” นั้น ในความหมายเดิม หมายถึง ผืนผ้าขนาดเล็กที่ใช้พาดบ่า ซึ่งชาวบ้านทอขึ้นอย่างวิจิตรบรรจง งดงามด้วยลวดลายที่แต่ละครอบครัวได้ส่งต่อองค์ความรู้สืบทอดกันมา คำว่า “แพร” สื่อถึงผืนผ้าลวดลายสวยงามที่ยังไม่ได้ตัดเย็บแปรรูป ส่วนคำว่า “วา” เป็นการบอกระยะของแขนที่กางเหยียดตรงออกไปทั้งสองข้าง ชาวบ้านจะนำผ้าแพรวาออกมาใช้ เมื่อมีเหตุสำคัญหรือในงานบุญใหญ่เท่านั้น

การที่ผ้าไหมแพรวามิได้นำมาใช้ในชีวิตประจำวัน ทำให้ขาดการสืบทอด จนมีแนวโน้มว่าการทอผ้าไหมแพรวา กำลังจะสูญหายไป จึงนับเป็นพระมหากรุณาธิคุณโดยแท้ ที่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเยี่ยมพสกนิกรที่อำเภอคำม่วง เมื่อปี ๒๕๒๐ ซึ่งการเสด็จพระราชดำเนินในครั้งนั้น ได้นำมาสู่การอนุรักษ์ผ้าไหมแพรวา ภูมิปัญญาสูงค่า ไม่ให้สูญหายไปตามกาลเวลา หลังจากพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นชาวภูไทบ้านโพนนับสิบคนที่มาเฝ้ารับเสด็จฯ แต่งตัวตามประเพณีโดยใช้ผ้าไหมแพรวา ห่มเป็นสไบเฉียง หรือที่เรียกว่า ผ้าเบี่ยง ด้วยความ สนพระราชหฤทัย จึงทรงไต่ถามราษฎรจนได้ความว่า ผ้าไหมแพรวา เป็นผ้าที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษ และลูกหลานได้นำมาใช้สืบต่อกันมา ซึ่งมีจำนวนลดน้อยลง จากการที่ขาดการสืบทอดมาสู่เด็กสาวรุ่นใหม่ แม้ในหมู่บ้านเองเมื่อมีงานสำคัญที่ต้องแต่งกายตามประเพณีก็ต้องหยิบยืมกันใช้

ด้วยความสูงค่าด้านภูมิปัญญา และความงามวิจิตรของผ้าไหมแพรวา สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง จึงมีพระราชดำริให้อนุรักษ์การทอผ้าไหมแพรวาไว้ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ราชเลขาธิการ นำเส้นไหมมามอบให้แก่ชาวบ้านเพื่อทอผ้าไหมแพรวาถวาย เมื่อชาวบ้านทอผ้าไหมแพรวาเสร็จแล้ว จึงได้นำไปทูลเกล้าฯ ถวาย ณ วังไกลกังวล ในเดือนพฤษภาคม ๒๕๒๑ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงทรงพอพระราชหฤทัยมาก และทรงนำไปตัดฉลองพระองค์งซึ่งงดงามเป็นที่ประจักษ์ ต่อมา ได้มีรับสั่งให้จัดตั้ง “กลุ่มแม่บ้านเกษตรกร” ขึ้น

จากนั้นเป็นต้นมา กิจกรรมทอผ้าไหมแพรวาก็ได้รับการฟื้นฟูให้เจริญรุดหน้าขึ้นเป็นลำดับ และในปี ๒๕๓๘ ได้ขยายการดำเนินงานเป็น “กลุ่มอาชีพสตรีทอผ้าไหมบ้านโพน” มีสมาชิก ๔๕๐ คน ล่วงมาถึงปี ๒๕๕๑ ได้จดทะเบียนจัดตั้งเป็น “สหกรณ์ศูนย์ศิลปาชีพทอผ้าไหมแพรวาบ้านโพนกาฬสินธุ์ จำกัด” โดยยังคงอยู่ในความดูแลรับผิดชอบของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง

ปัจจุบันศูนย์ศิลปาชีพทอผ้าไหมแพรวาบ้านโพน มีสมาชิกมากกว่า ๘๐๐ คน อาศัยอยู่ในพื้นที่ซึ่งครอบคลุม ๔ อำเภอ คือ อำเภอคำม่วง อำเภอสมเด็จ อำเภอสามชัย และอำเภอสหัสขันธ์

เมื่อการทอผ้าไหมแพรวาเป็นกลุ่มอาชีพในโครงการศิลปาชีพฯ แล้ว สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้พระราชทานแนวทางการพัฒนารูปแบบการทอ จากผ้าที่ยาว ๑ วา กว้างครึ่งวา ให้ขยายออกเป็นผืนผ้าที่มีขนาดมาตรฐาน โดยส่วนหนึ่งยังคงเป็นผ้าแพรวายก ลายดอกตามลวดลายต่าง ๆ อันเป็นเอกลักษณ์ดั้งเดิม อีกส่วนหนึ่งให้เป็นผ้าสีพื้น มีความยาว ๕ เมตร ซึ่งเป็นขนาดที่ใช้ตัดชุดของสตรีได้ ๑ ชุด ทั้งยังให้พัฒนาสีพื้นให้มีความหลากหลาย และให้มีลายดอกสลับสอดสีไหมให้กลมกลืนแลดูสวยงาม เพื่อให้เหมาะสำหรับทั้งชายและหญิง ที่จะนำไปตัดชุด ผ้าไหมแพรวาจึงเป็นที่รู้จักกันดีทั้งในหมู่ชนชาวไทยและชาวต่างประเทศ ชาวบ้านที่ บ้านโพนก็มีรายได้จากการจำหน่ายผ้าไหมแพรวาเป็นอาชีพหลัก จนสามารถยกระดับคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ได้อย่างยั่งยืน อันเป็นผลมาจากการที่ได้สืบทอดการทอผ้าไหมแพรวาไว้เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นสืบไป

……………………………..

หากมองย้อนกลับไปในช่วงเวลาที่ยังไม่มีโครงการส่งเสริมศิลปาชีพบ้านกุดสิม-คุ้มเก่า จะพบว่า ในอดีตนั้นบ้านกุดสิม ประสบปัญหาภัยแล้งเป็นประจำทุกปี เนื่องจากฝนไม่ตกตามฤดูกาล ราษฎรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมเป็นอาชีพหลักจึงประสบ ปัญหาการขาดแคลนน้ำ ทำให้ผลผลิตที่ได้ไม่เพียงพอต่อการยังชีพ ไม่ว่าจะเป็นเพื่อการบริโภค หรือเพื่อการจำหน่าย เป็นเหตุให้ราษฎรมีฐานะยากจน มีชีวิตอยู่ ด้วยความยากลำบาก

ความทราบถึง สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในคราวที่เสด็จแปรพระราชฐานไปประทับ ณ พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ และด้วยความห่วงใยที่ทรงมีต่อพสกนิกร พระองค์ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎรบ้านกุดสิม ณ โรงเรียนเขาวงวิทยาคาร เมื่อวันที่ ๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๓๕ และได้มีพระราชเสาวนีย์ให้นำโครงการส่งเสริมศิลปาชีพเข้ามาดำเนินการให้ความช่วยเหลือ เพื่อแก้ปัญหา และบรรเทาความทุกข์ยากเดือดร้อนของราษฎรที่ประสบภัยแล้ง ขาดอาชีพ ขาดรายได้ ทั้งยังทรงพระกรุณากราบบังคมทูลเชิญ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพล อดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎรบ้านกุดสิม เมื่อวันที่ ๒๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๕ ณ โครงการส่งเสริมศิลปาชีพบ้านกุดสิม ด้วยในโอกาสดังกล่าว พระบาทสมเด็จพระบรม ชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ได้พระราชทานแนวพระราชดำริในการแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ในพื้นที่อย่างรอบด้าน รวมทั้งพระราชทานทุนการศึกษาเด็กนักเรียน และทรงรับราษฎรที่เจ็บป่วยไว้เป็นคนไข้ในพระบรมราชานุเคราะห์ด้วย

ด้วยพระมหากรุณาธิคุณที่ได้พระราชทานพระราชดำริให้หน่วยงานราชการที่เกี่ยวข้องให้ การส่งเสริม และช่วยเหลือ พร้อมทั้งสนับสนุนเงินทุนสำหรับการปลูกหม่อนเลี้ยงไหม ทอผ้าไหม แกะสลัก และจักสาน จนเกิดเป็นศิลปาชีพ ซึ่งเป็นอาชีพเสริมจากการทำการเกษตร โดยอาศัยภูมิปัญญาพื้นถิ่น และความสามารถของตนเอง จึงเป็นที่ประจักษ์ว่า การส่งเสริมและพัฒนาอย่างรอบด้านจากโครงการนี้เอง ทำให้ราษฎรบ้านกุดสิมและหมู่บ้านใกล้เคียงมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นเป็นลำดับมาจนถึงปัจจุบัน

……………………………….
 

ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 27 พฤศจิกายน 2520 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จฯ ไปทรงเยี่ยมประชาชนที่อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง  ทอดพระเนตรการแต่งกายของชาวผู้ไท ซึ่งห่มสไบเฉียงแพรวาสีแดงทับเสื้อแขนกระบอกสีดำและคราม นุ่งผ้าไหมมัดหมี่ จึงสนพระราชหฤทัย และเมื่อทรงทราบว่าการทอผ้าแพรวากำลังจะสูญหาย จึงโปรดเกล้าฯ ให้ส่งเสริมการทอผ้าที่บ้านโพน โดยพระราชทานเส้นไหมให้ชาวบ้านนำไปทอผ้าแพรวาแบบดั้งเดิม และสนับสนุนให้พัฒนารูปแบบจากหน้าผ้ากว้าง 1 ศอก ให้ยาวขึ้น และทอหลากหลายสี เพื่อนำไปใช้ประโยชน์ได้มากขึ้น ทั้งยังโปรดเกล้าฯ ให้ผ้าแพรวาเป็นส่วนหนึ่งในโครงการส่งเสริมศิลปาชีพ จนกลายเป็นภูมิปัญญาที่ได้รับการอนุรักษ์และพัฒนามาจนถึงปัจจุบัน

.......................................................